Gildenkaart

Veertien jaar na de overbrenging van de Hostie werd te Breda opgericht 'die Gilde vanden heilighen ghebenediden Sacramente van miraculen en vand Nyeuwervaert'. Een afschrift van de Gildenkaart vindt men in de Gildenkroniek die zich tegenwoordig bevindt in het Bredase stadsarchief. De originele kaart is zoek geraakt of verbrand tijdens een van de grote stadsbranden. Deze kaart (reglement) was verstrekt door de pastoer van Breda en de pastoor van de kercken van Breda, hetgeen aangeeft dat er gesproken moet worden van de oprichting van een zogenoemd kerkelijke Gilde. Er waren namelijk ook wereldlijke Gilden, bijvoorbeeld ambachtsgilden en schuttersgilden. Deze kregen hun kaart van het wereldlijk gezag.

Download:
Tekst van de Gildecaert van 1463

Leden

Zowel mannen als vrouwen konden lid worden. Ze doneerden bij aanvang van het lidmaatschap een pond was voor het maken van de kaarsen. De leden van het Gilde droegen speciale mantels voorzien van hun Gildenteken, een afbeelding van de Hostie. Zo staan enkele leden afgebeeld op het Retabel, een altaarschilderij dat het Gilde liet vervaardigen voor de Sacramentskapel. Gedurende het jaar werden missen gelezen voor hun zielenheil. Jaarlijks, op de zondag vóór Sint Jan (24 juni), namen zij deel aan de plechtige Ommegang. Daags tevoren werd de Heilige Hostie ter bijzondere verering uitgesteld in het hoogkoor. Daar offerde de Bredase bevolking grote waskaarsen waarin geld gestoken was. De volgende morgen had de Ommegang plaats. De wonderbare Hostie werd met veel devotie meegedragen door de eertijds belangrijkste straten van de stad. Schuttersgilden, wagenspelers, muziekgezelschappen en hoogwaardigheidsbekleders; allen namen ze deel aan de Ommegang. Zeer waarschijnlijk werd de Hostie maar eens per jaar publiekelijk getoond. Ze was immers, volgens kerkelijk besluit, aan de dagelijkse verering onttrokken. Buiten het omgangsweekeind moesten de gelovigen het stellen met een afbeelding van de uitstelling op het altaarschilderij. Een vergelijkbare situatie doet zich tot op de dag van vandaag nog voor met betrekking tot de corporale met het Heilig Bloed in Hoogstraten. Ook deze wordt maar één of twee keer per jaar aan de gelovigen getoond. De rest van het jaar wordt ze in een gesloten reliekhouder bewaard.

Het mirakelspel

Het Gilde gaf opdracht tot het schrijven van een mirakelspel dat vanaf omstreeks 1500 jaarlijks op de Grote Markt werd uitgevoerd door de rederijkerskamer "Vreughdendael". Breda geniet in literaire kring Internationale bekendheid door dit mysteriespel. Doel van dit 'spel van Sinne' was het vertonen van de geschiedenis van de hostie zoals deze in de Gildenkroniek stond weergegeven. Het behandelt na een proloog achtereenvolgens: de vinding, de komst van de pastoor, de beproeving door Macharius, de strijd van Wouter van Kersbeek in Pruisen, het bezoek van Wouter aan Niervaert en de raad van de bisschop, waarin verlof wordt gegeven om de Hostie naar Breda over te brengen. Duvelrijen zorgen voor de afwisseling van devote en komische taferelen en de bekendmaking van de andere mirakelen. Het spel is voor de laatste keer op de Grote Markt van Breda uitgevoerd in 1948.

Voor meer informatie over het mirakelspel verwijzen wij naar de wikipediapagina:
Spel vanden heilighen sacramente vander Nyeuwervaert

Het Retabel

Rond 1537 gaf het Gilde aan twee anonieme kunstenaars opdracht een groot houten paneel te beschilderen met voorstellingen uit de geschiedenis van het Sacrament van Niervaert. Het altaarstuk bevond zich tot augustus 1566 tegen de oostwand van de Sacramentskapel in de Onze-Lieve-Vrouwekerk. Tijdens de beeldenstorm raakten de in totaal tien panelen verspreid en toen in 1625 gepoogd werd alle delen weer bijeen te brengen bleken vier panelen onvindbaar. In 1860 werd nog een fragment van een paneel teruggevonden, dat als vensterluik had gediend. In september 2006 is het retabel, na 440 jaar, teruggeplaatst in de Niervaertkapel van de Bredase Grote of Onze Lieve Vrouwekerk. Het retabel is het pronkstuk van de permantente expositie 'De Kerkschat'.

Hieronder kunt u verschillende teksten met betrekking tot het retabel downloaden:
Het retabel van Niervaert, door Paul Henken
Expositie 'De Kerkschat': Het retabel van Niervaert na 440 jaar terug in de Grote Kerk van Breda

Sluimerend bestaan

Na de beeldenstorm van 1566, waarbij de Hostie vermoedelijk is zoekgeraakt, brak een moeilijke periode aan voor het Gilde. Tijdens de Tachtigjarige oorlog wisselde Breda verschillende malen van bestuur. Vanzelfsprekend floreerde de katholieke eredienst alleen gedurende de tijd dat Breda in Spaanse handen was. Waarschijnlijk heeft hierdoor de Ommegang na de beeldenstorm nog enige malen plaats gehad. Vanaf omstreeks 1590 leidde het Gilde een sluimerend bestaan.